Sau này, khi báo chí xuất bản công nghiệp, với nhiều chuyên mục, các thể loại văn học nghệ thuật, chuyện phiếm, hài hước dí dỏm... thì những minh họa báo chí được họa sĩ “phóng tác” từ cảm hứng tác phẩm nhằm làm nổi bật, dẫn dụ người đọc trước khi thưởng thức tác phẩm. Minh họa báo chí trở thành “tiếng sét ái tình”, thành “người dẫn chuyện” bằng hình giúp người đọc cảm thụ tác phẩm báo chí mang tính văn học một cách thú vị, nhẹ nhàng. Nhiều tác phẩm minh họa báo chí còn được các nhà sưu tập cắt giữ, dành tặng nhau như những món quà quý vậy.

Minh họa báo chí Việt Nam đã đồng hành với báo chí Việt Nam hơn 1,5 thế kỷ, từ khi tờ báo đầu tiên ở Gia Định xuất bản năm 1865. Có thể nói, minh họa báo chí là loại hình nghệ thuật “diễn ngôn bằng hình và nét” đến với mọi đối tượng, quốc tịch, màu da, đó là “ngôn ngữ quốc tế” không cần phiên dịch... Họa sĩ minh họa báo chí thường được các ban biên tập lựa chọn từ những họa sĩ có danh, có bản lĩnh, tay nghề vững vàng. Đặc biệt, họa sĩ phải có khả năng “phóng tác” tức thì, vì thời gian ra báo thường rất nhanh nên họ phải vẽ ngay và luôn sau khi nhận được bản thảo bài viết để không ảnh hưởng đến thời gian chế bản, in và phát hành báo. Do vậy, minh họa báo chí cũng là công việc đầy áp lực, đòi hỏi họa sĩ phải “nghe nhạc hiệu đoán chương trình” để “ứng tác, phóng tác” những bức họa nhanh nhất, tối giản, ấn tượng nhất phù hợp với nội dung câu chuyện và tính chất mỗi tờ báo yêu cầu. Ví như vẽ cho Báo Quân đội nhân dân, Công an nhân dân khác vẽ cho báo của thiếu nhi; vẽ cho báo của người cao tuổi khác báo cho phụ nữ...

Có những tờ báo mà phần minh họa là chủ đạo và còn quan trọng hơn phần nội dung, đó là những tờ báo dành cho tuổi mầm non, học sinh tiểu học, khi mà trẻ em xem báo hơn là đọc báo và phần hình ảnh, vẽ minh họa chiếm tỷ lệ tới 90% các trang báo. Ở những tờ báo này thường có đội ngũ họa sĩ đông đảo, thậm chí nhiều hơn phóng viên, tương tự như một số nhà xuất bản: Kim Đồng, Giáo dục... nơi đang có rất nhiều họa sĩ thiết kế và vẽ minh họa các sách phục vụ cho thiếu nhi và học sinh.

Minh họa báo chí ở mỗi tờ báo, mỗi chuyên mục khác nhau đều cần phong cách, triết lý, cách vẽ khác nhau nên khi đặt vẽ minh họa, các tòa soạn nói chung cần tìm hiểu kỹ năng lực, phong cách và đặc biệt là “tác phong báo chí” của các họa sĩ phù hợp với chuyên mục, đối tượng độc giả, tiêu chí của mình. Ví như vẽ minh họa văn xuôi cần bay bổng phóng khoáng, ẩn ý, biểu cảm vì các nhân vật, câu chuyện mang tính hư cấu, nó khác với minh họa cho các bài báo mà những sự kiện, nhân vật là có thật; minh họa chuyện phiếm, biếm họa, chuyện vui, thường cần cường điệu, bóp hình, nét, tỷ lệ “phi logic” nhằm gây cười; vẽ minh họa thơ cần tối giản, khái quát mang tính biểu tượng cao... Còn vẽ minh họa cho trẻ em phải ngay ngắn, gọn gàng, logic từng chi tiết không thể đại khái giản lược vì với trẻ em, mỗi minh họa còn là bài học trực quan, nhân sinh quan. Về nội dung này, Báo Thiếu niên Tiền Phong đã có hẳn một chuyên mục “dọn vườn” để đăng tải thư của bạn đọc khắp nơi phản ánh về các chi tiết minh họa trong nhiều loại sách giáo khoa bị sai sót, hay những chi tiết kiểu “râu ông nọ cắm cằm bà kia”...

leftcenterrightdel

Tác phẩm minh họa báo chí của họa sĩ Tiến Vượng. 

Với những câu chuyện về nghề minh họa kể trên có thể phần nào thấy vai trò của nghệ thuật minh họa báo chí quan trọng thế nào. Phóng viên thường được đào tạo ở nhiều trường báo chí khá bài bản, chuyên nghiệp, nhưng ở nước ta lại chưa có khoa, ngành chuyên đào tạo nghệ thuật minh họa báo chí và xuất bản. Họa sĩ minh họa hầu hết là tay ngang, phải tự học, tự đào tạo mình để phù hợp yêu cầu nhiệm vụ. Và trong các tờ báo, tạp chí trên cả nước hiện nay, để tìm ra, gọi tên những “họa sĩ chuyên nghiệp minh họa báo chí, xuất bản” thật không nhiều, hầu hết là các họa sĩ cộng tác viên cho một vài tờ báo hay một vài chuyên mục nào đó. Nếu kể tên các họa sĩ chuyên thiết kế và minh họa báo chí thành công, thành danh cùng các tờ báo, có thể kể đến các họa sĩ: Thành Chương, Phạm Minh Hải (Báo Văn nghệ); Thanh Toàn (Báo HàNộimới), Đỗ Dũng (Báo Phụ nữ Việt Nam), Tiến Vượng (Báo Thiếu niên Tiền phong), Nguyễn Mạnh Tiến (Báo Quân đội nhân dân), Lê Tâm (Báo Công an nhân dân), Phùng Mỹ Trâm (Báo Giáo dục và Thời đại)...

Vào trung tuần tháng 6-2023 này, Chi hội Đồ họa 2, Hội Mỹ thuật Việt Nam sẽ tổ chức Triển lãm “Nghệ thuật minh họa báo chí và xuất bản toàn quốc” nhằm đưa đến công chúng yêu mỹ thuật báo chí, xuất bản những gương mặt thân quen, những minh họa xuất sắc đã nhiều năm nay xuất hiện thường xuyên trên các trang báo, trang sách. Triển lãm sẽ hội tụ gần 50 họa sĩ chuyên nghiệp và không chuyên toàn quốc, đã thành công và thành danh trong lĩnh vực nghệ thuật minh họa báo chí và xuất bản Việt Nam thời hội nhập.

Với nhiều phong cách khác nhau, biểu đạt ngôn ngữ tạo hình khác nhau, các họa sĩ hòa chung trong một sân chơi của môn nghệ thuật “phóng tác” đã đồng hành với báo chí và xuất bản Việt Nam nhiều năm qua. Sẽ có nhiều cuộc gỡ, giao lưu giữa các họa sĩ, họa sĩ vẽ minh họa và công chúng; các cuộc hội thảo, chia sẻ, đánh giá góc nhìn thú vị, khác biệt của các họa sĩ ba miền... Hy vọng rằng, triển lãm lần này, công chúng sẽ được thưởng lãm, sưu tầm, hiểu hơn về nghệ thuật minh họa báo chí Việt Nam. Còn các họa sĩ sẽ được giao lưu, học hỏi, thêm yêu nghề và tiếp tục hành trình cùng báo chí, xuất bản Việt Nam.

LÊ TIẾN VƯỢNG